GST હેઠળ વેપારજગતને સરકાર દ્વારા આપવામાં આવી દિવાળીની મોટી ભેટ:
ધરપકડની જોગવાઈઓ પર રોક, ઈ-વે બિલ ચેકિંગમાં નિયંત્રણ અને ₹10,000થી ઓછા કેસમાં શો કોઝ નોટીસ આપવામાં આવશે નહીં!
-By Bhavya Popat, Adocate, Editor Tax Today
તા. ૧૧.૧૧.૨૦૨૬: સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ માં જી.એસ.ટી. ૨.૦ લાવી જી.એસ.ટી. હેઠળનાં માલ અને સેવાના દરમાં અભૂતપૂર્વ ઘટાડો કરવામાં આવ્યો હતો. હવે ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ માં મળેલી ૫૭ મી જી.એસ.ટી. કાઉન્સિલમાં વેપારજગતને રાહતો આપતી અનેક ભલામણો કરવામાં આવી હતી. આ પૈકી ઘણી ભલામણો એવી હતી કે જેનો અમલ કરાવવા અગામી બજેટની કે સંસદના સત્રમાં આ ફેરફારો કરવાની જરૂર રહેતી હતી. ઘણા એસોશીએશન, કરદાતાઓ તથા ટેક્સ પ્રોફેશનલ્સ એવું માની રહ્યા હતા કે હજુ તો “ભેંસ ભાગોળે અને છાસ છાગોળે” છે ત્યારે આ બાબતની ચર્ચા કરવી વહેલી છે. પરંતુ જયારે સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડાયરેકટ ટેક્સીસ અને કસ્ટમ્સ (CBIC) દ્વારા ૦૨/૨૦૨૬, તા. ૩૦.૧૦.૨૦૨૬ ની સુચના બહાર પાડવામાં આવી ત્યારે વેપારજગતથી માંડી કરદાતા, ટેક્સ પ્રોફેશનલ્સ અને ટેક્સ ઓફિશીયલ્સ પણ આશ્ચર્યચકિત થઇ ગયા.
57મી GST કાઉન્સિલની એવી ભલામણો કે જેના અમલ માટે કાયદાકીય સુધારા જરૂરી હોય ત્યાં સુધી વચગાળાની વ્યવસ્થા આ સુચના દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યા છે. ભારતમાં GST કાયદો અમલી બન્યા પછી વેપારીઓ અને કરદાતાઓને અનેક પ્રકારની (બિન) કાયદાકીય અને (ગેર) વહીવટી પ્રક્રિયાઓનો સામનો કરવો પડ્યો છે. ખાસ કરીને GST હેઠળ ધરપકડની સત્તા, રસ્તા પર માલસામાનની હેરફેર દરમિયાન ઈ-વે બિલના નામે વાહનોનું ઇન્સ્પેક્શન, માલની અટકાયત અને નાની રકમના વિવાદોમાં પણ શો કોઝ નોટિસો આપવાની પ્રથાને કારણે વેપારી આલમમાં ચિંતા અને અસંતોષ જોવા મળતો હતો.
આ પરિસ્થિતિમાં તા. 08 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ નવી દિલ્હીમાં મળેલી 57મી GST કાઉન્સિલની બેઠકમાં વેપારીઓને રાહત આપવા માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ ભલામણો કરવામાં આવી હતી. આ ભલામણોમાં GST હેઠળ ધરપકડની જોગવાઈ દૂર કરવી, ઈ-વે બિલ સંબંધિત ચેકિંગની પ્રક્રિયાને તર્કસંગત બનાવવી અને ₹10,000થી ઓછી રકમના કેસોમાં શો કોઝ નોટિસ ન આપવાની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.
આ ભલામણોના અમલ માટે કાયદામાં સુધારો કરવો જરૂરી હોવાથી, સુધારાઓ અમલમાં આવે ત્યાં સુધી રાહ જોવાને બદલે કેન્દ્ર સરકારના નાણાં મંત્રાલય હેઠળના સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ઇનડાયરેક્ટ ટેક્સિસ એન્ડ કસ્ટમ્સ (CBIC) દ્વારા Instruction No. 02/2026-GST તા. 30 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ બહાર પાડવામાં આવી છે. આ સૂચના GSTના વહીવટમાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન લાવનારી છે.
- GST હેઠળ ધરપકડની સત્તાનો ઉપયોગ નહીં થાય
GST કાયદાની કલમ 69 હેઠળ ચોક્કસ સંજોગોમાં કમિશનરને કોઈ વ્યક્તિની ધરપકડ કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. આ જોગવાઈને કારણે GST હેઠળની તપાસ અને કાર્યવાહી દરમિયાન વેપારીઓમાં ધરપકડની સંભાવનાને લઈને ભય અને અનિશ્ચિતતાનું વાતાવરણ ઊભું થતું હતું. ઘણીવાર મારીમસળીને અધિકારી દ્વારા કાયદા અને નિયમોનું અતર્કસંગત અર્થઘટન કરી વેપારીને ધરપકડ બાબતે ડરાવવામાં આવતા હોવાની ફરિયાદો પણ જમીની સ્તરે ઉઠી રહી હતી.
57મી GST કાઉન્સિલની બેઠકમાં કલમ 69ને દૂર કરીને GST હેઠળ ધરપકડની સત્તા પાછી ખેંચવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આ ભલામણના અનુસંધાને CBIC દ્વારા તમામ CGST અધિકારીઓને સ્પષ્ટ સૂચના આપવામાં આવી છે કે GST હેઠળ હવે પછી કોઈ નવી ધરપકડ કરવામાં ન આવે.
આ સૂચના વેપારી વર્ગ માટે ખૂબ જ મોટી રાહત સમાન છે. GSTનો મૂળ હેતુ કરવેરાની પારદર્શક અને કરસંચાલનની સરળ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો છે. કરચોરી સામે કાર્યવાહી થવી જોઈએ, પરંતુ દરેક વિવાદ કે તપાસને ધરપકડના ભય સાથે જોડવી યોગ્ય નથી. આ સૂચના GST વહીવટને વધુ વિશ્વાસ આધારિત બનાવવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
- ઈ-વે બિલ ચેકિંગમાં મનસ્વી કાર્યવાહી પર નિયંત્રણ
GST હેઠળ માલસામાનની હેરફેર માટે ઈ-વે બિલની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. પરંતુ વાસ્તવિક વ્યવહારમાં અનેક વખત વાહનોને રસ્તામાં રોકવામાં આવતા હતા અને દસ્તાવેજોની તપાસના નામે માલસામાનની હેરાનગતિ થતી હતી. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં અધિકારીના અધિકારક્ષેત્રની બહારના વેપારીઓના માલની પણ અટકાયત થતી હોવાની ફરિયાદો કરવામાં આવતી હતી.
આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને 57મી GST કાઉન્સિલે કલમ 68, 129 અને 130માં સુધારા કરવાની ભલામણ કરી છે. કાયદામાં સુધારો થાય ત્યાં સુધી CBIC દ્વારા નીચે મુજબની મહત્વપૂર્ણ સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે.
(1) ચોક્કસ બાતમીના આધારે જ વાહન રોકી શકાશે
હવે કોઈપણ વાહનનું ઇન્ટરસેપ્શન માત્ર ચોક્કસ બાતમી (Specific Intelligence)ના આધારે જ થઈ શકશે. આવી બાતમીને જોઈન્ટ કમિશનર અથવા તેનાથી ઊંચા હોદ્દાના અધિકારીની મંજૂરી હોવી જરૂરી છે. વધુમાં, મંજૂરી આપનાર અધિકારીએ લેખિતમાં કારણો નોંધવાના રહેશે કે શા માટે તેમને એવું માનવાનું કારણ છે કે વાહનમાં લઈ જવામાં આવતો માલ GST કાયદા અથવા તેના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને પરિવહન કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ જોગવાઈને કારણે માત્ર શંકાના આધારે કે રૂટિન ચેકિંગના નામે વાહનો રોકવાની પ્રથા પર નિયંત્રણ આવશે.
(2) અધિકારક્ષેત્રની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી
વાહનનું ઇન્સ્પેક્શન કરનાર અધિકારી હવે માલસામાન અને વાહનની તપાસ ત્યારે જ કરી શકશે જ્યારે માલના સપ્લાયર અથવા રિસીપિયન્ટ તે રાજ્ય અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં રજિસ્ટર્ડ હોય અથવા ત્યાં સ્થિત હોય, જ્યાં તે અધિકારીને અધિકારક્ષેત્ર પ્રાપ્ત છે. જો તપાસ દરમિયાન માલનું પરિવહન GST કાયદા અથવા નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને થતું હોવાનું જણાય, તો સંબંધિત અધિકારી કલમ 129 હેઠળ માલની અટકાયત અથવા જપ્તી કરી શકશે.
(૩) અન્ય રાજ્યના વેપારીના માલને રસ્તામાં રોકી હેરાન કરી શકાશે નહીં
આ સૂચનાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ છે કે જો વાહન રોકવામાં આવે અને દસ્તાવેજોની ચકાસણી દરમિયાન જણાય કે સપ્લાયર કે રિસીપિયન્ટ પૈકી કોઈપણ સંબંધિત અધિકારીના અધિકારક્ષેત્રમાં રજિસ્ટર્ડ અથવા સ્થિત નથી, તો અધિકારી માલની હેરફેરમાં પ્રથમ દૃષ્ટિએ ગેરરીતિ જણાતી હોવા છતાં વાહન અને માલને રોકી શકશે નહીં. આવી સ્થિતિમાં અધિકારીએ સંબંધિત સપ્લાયર અથવા રિસીપિયન્ટના અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતા અધિકારીને માહિતી મોકલવાની રહેશે અને વાહનને કોઈ અવરોધ વિના આગળ જવા દેવાનું રહેશે. માહિતી મેળવનાર અધિકારક્ષેત્રના અધિકારીએ તેના આધારે જરૂરી કાર્યવાહી કરવાની રહેશે. આ જોગવાઈ આંતરરાજ્ય વેપાર કરતા વેપારીઓ માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
(4) ઈ-વે બિલ અને માલના મૂળ કે ગંતવ્ય અંગે કોઈ દસ્તાવેજ ન હોય તો કાર્યવાહી શક્ય
જો વાહનમાં લઈ જવામાં આવતા માલ માટે ઈ-વે બિલ બનાવવામાં આવ્યું ન હોય અને માલ ક્યાંથી આવ્યો છે અથવા ક્યાં લઈ જવામાં આવી રહ્યો છે તે દર્શાવતો કોઈ દસ્તાવેજ પણ રજૂ કરવામાં ન આવે, તો અધિકારી પોતાના અધિકારક્ષેત્રની મર્યાદા વિના વાહન અને માલની તપાસ, અટકાયત અથવા જપ્તી કરી શકશે.
(5) કલમ 130 હેઠળ માલની જપ્તી નહીં થાય
સૂચના મુજબ ઉપર જણાવેલી પરિસ્થિતિઓ સિવાય અન્ય કોઈ કારણસર રસ્તામાં પરિવહન થતા માલ અથવા વાહનને અટકાવી કે જપ્ત કરી શકાશે નહીં. વધુમાં, પરિવહન દરમિયાન રહેલા માલ અથવા વાહનને કલમ 130 હેઠળ જપ્ત (Confiscate) પણ કરી શકાશે નહીં. આ ફેરફારો વેપારીઓને અનાવશ્યક ચેકિંગ અને અધિકારીઓની મનસ્વી કાર્યવાહી સામે નોંધપાત્ર રક્ષણ આપશે.
- ₹10,000થી ઓછી રકમના કેસમાં શો કોઝ નોટિસ નહીં
GST હેઠળ નાની રકમના વિવાદોમાં પણ શો કોઝ નોટિસ આપવામાં આવતી હોવાથી વેપારીઓ અને ટેક્સ પ્રોફેશનલ્સને જવાબ તૈયાર કરવા, દસ્તાવેજો એકત્રિત કરવા તથા પર્સનલ હિયરિંગમાં હાજર રહેવા માટે સમય અને ખર્ચ કરવો પડતો હતો.
આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને 57મી GST કાઉન્સિલે કલમ 73, 74 અને 74Aમાં સુધારા કરવાની ભલામણ કરી છે.
CBICની નવી સૂચના મુજબ હવે ₹10,000થી ઓછી રકમ સંકળાયેલી હોય તેવા કેસોમાં શો કોઝ નોટિસ જારી કરવામાં આવશે નહીં.
આ ₹10,000ની મર્યાદા નક્કી કરતી વખતે CGST, SGST, IGST, UTGST અને GST Compensation Cess હેઠળની રકમને એકત્રિત કરીને ગણવાની રહેશે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ કેસમાં CGST હેઠળ ₹4,000, SGST હેઠળ ₹4,000 અને IGST હેઠળ ₹1,500ની રકમ સંકળાયેલી હોય, તો કુલ રકમ ₹9,500 થાય છે. આવી સ્થિતિમાં આ સૂચના મુજબ શો કોઝ નોટિસ આપવામાં આવશે નહીં. અહીં ખાસ નોંધવું જરૂરી છે કે આ રાહત ₹10,000થી ઓછી કુલ રકમ માટે છે. એટલે કે કુલ રકમ બરાબર ₹10,000 હોય તો આ સૂચનામાં આપવામાં આવેલી છૂટ લાગુ પડતી નથી. આ જોગવાઈથી નાના વિવાદોમાં બિનજરૂરી લિટિગેશન ઘટશે અને કરદાતાઓનો સમય તથા ખર્ચ બચશે.
- સૂચનાનો અમલ ક્યારથી થશે?
આ સૂચનાનો એક મહત્વપૂર્ણ પાસું તેની અમલવારીની સમયમર્યાદા છે. GST કાઉન્સિલે ભલામણ કરી હતી કે આ સુધારાઓ તા. 1 એપ્રિલ, 2027થી અમલમાં મૂકવામાં આવે. જોકે કાયદામાં જરૂરી સુધારા થાય ત્યાં સુધી વેપારીઓને રાહત આપવા માટે કેન્દ્ર સરકારે વચગાળાની વ્યવસ્થા તરીકે આ સૂચનાઓ તાત્કાલિક અમલમાં મૂકવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ સૂચનાઓ CGST કાયદા અને સંબંધિત રાજ્ય GST કાયદામાં સૂચિત સુધારા અમલમાં આવે ત્યાં સુધી અમલમાં રહેશે.
- વેપારીઓએ આ ભેટ સ્વીકારવા સાથે ઉતરવું પડશે સરકારના વિશ્વાસ પર ખરું!!
જી.એસ.ટી. કાયદા હેઠળ આપવામાં આવેલ આ રાહતો “ઈઝ ઓફ ડુઈંગ બીઝનેસ” ના સરકારી અભિગમ તરફનું એક મોટું પગલું છે. આ પગલું લેવામાં સરકારે ખુબ વિચાર કર્યો હશે તે ચોક્કસ છે. હવે જયારે આ રાહતો આપવામાં આવેલ છે ત્યારે વેપારીઓ-કરદાતાઓની આ ફરજ રહેશે કે સરકાર દ્વારા મુકવામાં આવેલ આ વિશ્વાસ ઉપર પોતે ખરા ઉતરે. સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલ રાહતનો ગેરલાભ ઉઠાવી કરચોરી આચરવામાં નાં આવે તે જોવું જરૂરી છે. જો આ રાહતોથી જમીની સ્તરે કરચોરી વધે તેવું માલુમ પડે તો સરકાર આ રાહતોનો લાભ રોકવા પણ વિચાર કરી શકે તે બાબત યાદ રાખવી ખુબ જરૂરી છે.
૬. ગુજરાત ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ દ્વારા સરકારનો આભાર માની વેપારીઓને કરી અપીલ:
ગુજરાત રાજ્યની વેપારીઓની સર્વોચ્ચ સંસ્થા એવી ગુજરાત ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ દ્વારા ૫૭ મી કાઉન્સિલ મીટીંગમાં જાહેર કરેલી રાહતોનો તુરંત અમલ કરાવવા બદલ સરકારનો સૌ વેપારીઓ વતી આભાર માનવામાં આવ્યો છે. આ સાથે ચેમ્બર દ્વારા પોતાના સભ્યોને આ બાબતે ખાસ અપીલ કરવામાં આવી છે કે આ રાહતોનો ગેરલાભ લેવામાં નાં આવે અને એક જવાબદાર કરદાતા તરીકે વર્તન કરવામાં આવે.
અહીં એક કાયદાકીય બાબત ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે કે આ સૂચના CBIC દ્વારા તેના હેઠળના CGST ફીલ્ડ ફોર્મેશન્સ અધિકારીઓ માટે બહાર પાડવામાં આવી છે. સૂચનાની નકલ GST કાઉન્સિલ સચિવાલયને પણ રાજ્ય GST વિભાગોને મોકલવા માટે આપવામાં આવી છે, જેથી તેઓ જરૂરી જણાય તો પોતાના અધિકારક્ષેત્રમાં સમાન સૂચનાઓ બહાર પાડી શકે અને સમગ્ર દેશમાં એકરૂપતા જળવાઈ રહે.
GSTના અમલીકરણમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કરદાતાઓએ અનેક પ્રકારની વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યો છે. કરચોરી અટકાવવી અને સરકારી આવકનું રક્ષણ કરવું એ સરકારની જવાબદારી છે, પરંતુ સાથે સાથે પ્રામાણિક કરદાતાઓને અનાવશ્યક તપાસ, ધરપકડના ભય અને નાની રકમના વિવાદોમાં લાંબી કાયદાકીય પ્રક્રિયાથી બચાવવા પણ એટલું જ જરૂરી છે.
CBICની Instruction No. 02/2026-GST આ દિશામાં એક આવકારદાયક પગલું છે. ખાસ કરીને ધરપકડની કાર્યવાહી પર રોક, ઈ-વે બિલ ચેકિંગમાં અધિકારક્ષેત્રની સ્પષ્ટતા અને ₹10,000થી ઓછી રકમના વિવાદોમાં શો કોઝ નોટિસ ન આપવાનો નિર્ણય GST વ્યવસ્થાને વધુ સરળ, પારદર્શક અને વેપારીલક્ષી બનાવવામાં મદદરૂપ થશે.
જોકે, આ સૂચનાઓનો સાચો લાભ ત્યારે જ મળશે જ્યારે મેદાન સ્તરે અધિકારીઓ દ્વારા તેનો યોગ્ય અને એકરૂપ અમલ કરવામાં આવે. વેપારીઓ અને ટેક્સ પ્રોફેશનલ્સે પણ આ સૂચનાઓની જાણકારી રાખીને જરૂરિયાત મુજબ તેનો યોગ્ય કાયદાકીય લાભ લેવો જોઈએ.
CBIC દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ આ સુચના એ બાબત સ્પષ્ટ કરે છે કે GSTનો ઉદ્દેશ માત્ર કર વસૂલવાનો નહીં, પરંતુ વિશ્વાસ આધારિત કરવ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો હોવો જોઈએ.
