તહેવારોના દેશમાં વેપાર-ધંધાને પણ મળે સમયની છૂટ

દિવાળીના તહેવારોમાં GST રિટર્નની મુદતમાં વધારો શા માટે જરૂરી?

ભારત એ તહેવારોનો દેશ છે. અહીં દરેક ઋતુ, દરેક પ્રદેશ અને દરેક સમાજના પોતાના આગવા તહેવારો છે. દિવાળી, હોળી, નવરાત્રિ, જન્માષ્ટમી, ઈદ, ક્રિસમસ, પોંગલ, ઓણમ જેવા તહેવારો ભારતીય સંસ્કૃતિની ઓળખ છે. તહેવારો માત્ર ધાર્મિક કે સામાજિક પ્રસંગો નથી, પરંતુ દેશના અર્થતંત્રને ગતિ આપતા મહત્ત્વના અવસરો પણ છે. ખાસ કરીને દિવાળીનો તહેવાર વેપારીઓ, ઉદ્યોગપતિઓ, ઉત્પાદકો અને સેવા ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા લોકો માટે વર્ષનો સૌથી વ્યસ્ત સમય હોય છે. ત્યારે આવા તહેવારો દરમિયાન જ જો કરવેરાની મહત્ત્વની મુદતો આવતી હોય તો વેપારીઓની મુશ્કેલીઓ પડે તે સ્વાભાવિક છે. આ જ મુદ્દાને ધ્યાનમાં રાખીને ગુજરાત ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીએ નવેમ્બર, ૨૦૨૬માં આવતી GST રિટર્નની મુદતો લંબાવવા નાણામંત્રી સમક્ષ રજૂઆત કરી છે.

દિવાળી અને વેપારજગતનો સંબંધ

ગુજરાતમાં દિવાળીનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. દિવાળી પહેલાં વેપારીઓ માટે ખરીદી, વેચાણ, માલની હેરફેર, સ્ટોકની જાળવણી અને ગ્રાહકોની વધતી માગને પહોંચી વળવાનો સમય હોય છે. દિવાળી બાદ બેસતા વર્ષથી નવા હિસાબી વર્ષની શરૂઆત થાય છે. ખાસ કરીને ગુજરાતમાં બેસતા વર્ષથી લઈને લાભપાંચમ સુધી અનેક વેપારી સંસ્થાઓમાં રજા રાખવાની પરંપરા છે. આ સમયગાળા દરમિયાન વેપારીઓ ઉપરાંત એકાઉન્ટન્ટ્સ, ટેક્સ કન્સલ્ટન્ટ્સ અને પ્રોફેશનલ ફર્મો પણ મર્યાદિત સમય માટે કાર્યરત રહે છે.

વર્ષ ૨૦૨૬માં ધનતેરસ ૬ નવેમ્બરે, દિવાળી ૮ નવેમ્બરે, બેસતું વર્ષ ૧૦ નવેમ્બરે, ભાઈબીજ ૧૧ નવેમ્બરે અને લાભપાંચમ ૧૪ નવેમ્બરે છે. આમ, નવેમ્બરના પ્રથમ પખવાડિયામાં જ તહેવારોની લાંબી શ્રેણી છે. આ સમયગાળામાં GST રિટર્ન ભરવાની મુદતો આવતી હોવાથી વેપારીઓ અને કરવેરાના વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલા વ્યાવસાયિકો માટે સમયનું આયોજન મુશ્કેલ બની શકે છે.

ગુજરાત ચેમ્બરની મહત્ત્વપૂર્ણ રજૂઆત

ગુજરાત ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીએ ૨૯ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ કેન્દ્રીય નાણામંત્રી સમક્ષ રજૂઆત કરીને ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ના GST રિટર્નની નવેમ્બરમાં આવતી મુદતો લંબાવવાની માગણી કરી છે. ચેમ્બરે ખાસ કરીને તહેવારોના કારણે વેપારીઓ અને વ્યાવસાયિકોને મળતા કાર્યદિવસો મર્યાદિત થઈ જતા હોવાનો મુદ્દો રજૂ કર્યો છે.

ચેમ્બરે GSTR-1, GSTR-3B, GSTR-7, GSTR-8 સહિત વિવિધ રિટર્નની મુદતો લંબાવવાની દરખાસ્ત કરી છે. આ ઉપરાંત GSTR-2B અને અન્ય સંબંધિત ફોર્મ માટે પણ નવી તારીખો સૂચવવામાં આવી છે. ચેમ્બરની દરખાસ્ત મુજબ GSTR-1 માટે ૨૧ નવેમ્બર, GSTR-3B માટે ૩૦ નવેમ્બર અને અન્ય કેટલાક રિટર્ન માટે ૨૦થી ૨૪ નવેમ્બર સુધીની મુદત સૂચવવામાં આવી છે. આ તારીખો ચેમ્બરની માગણી છે, સરકાર દ્વારા મંજૂર કરાયેલી તારીખો નથી.

GST રિટર્નની પ્રક્રિયા એકબીજા સાથે જોડાયેલી

GST વ્યવસ્થામાં એક રિટર્નની માહિતી બીજા રિટર્ન માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બને છે. GSTR-1માં વેચાણની વિગતો રજૂ કરવામાં આવે છે, જ્યારે GSTR-2Bના આધારે વેપારીઓ ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટની પાત્રતા ચકાસે છે. ત્યારબાદ GSTR-3Bમાં કરની જવાબદારી અને ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટની વિગતો દર્શાવવામાં આવે છે.

આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ખરીદી અને વેચાણનાં બિલોનું મિલન, સપ્લાયરો સાથેની ચર્ચા અને ભૂલોનું સુધારણું જરૂરી બને છે. જો તહેવારોને કારણે આ પ્રક્રિયા સમયસર પૂર્ણ ન થાય તો તેની અસર આગામી રિટર્ન પર પણ પડી શકે છે. પરિણામે ઉતાવળમાં રિટર્ન ભરવાની ફરજ પડે છે, જેનાથી ખોટી વિગતો, ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટની ભૂલો અને ભવિષ્યમાં સુધારાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ શકે છે.

નાના વેપારીઓ પર વધુ અસર

મોટી કંપનીઓ પાસે GST રિટર્ન ભરવા માટે અલગ વિભાગ અને પૂરતો સ્ટાફ હોય છે. પરંતુ નાના વેપારીઓ, ભાગીદારી પેઢીઓ અને MSME એકમો માટે સામાન્ય રીતે એક જ એકાઉન્ટન્ટ અનેક પ્રકારનાં હિસાબો સંભાળતો હોય છે. આવા વેપારીઓ માટે દિવાળીના વ્યસ્ત દિવસો દરમિયાન વ્યવસાય અને કરવેરાની જવાબદારીઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું મુશ્કેલ બને છે.

બીજી તરફ, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ, એડવોકેટ અને GST પ્રેક્ટિશનરો પણ અનેક કરદાતાઓનાં રિટર્ન ભરવાની જવાબદારી નિભાવતા હોય છે. તહેવારો બાદ મર્યાદિત કાર્યદિવસોમાં એકસાથે મોટી સંખ્યામાં રિટર્ન ભરવાનાં થાય તો તેમના પર પણ કામનું ભારણ વધે છે. મુદતમાં યોગ્ય વધારો કરવામાં આવે તો કરદાતાઓ અને વ્યાવસાયિકો બંનેને વ્યવસ્થિત રીતે કામ પૂર્ણ કરવાની તક મળી શકે છે.

મુદત વધારવાથી સરકારને પણ લાભ

રિટર્ન ભરવાની મુદત વધારવાની માગણીને માત્ર વેપારીઓને રાહત આપવાના દૃષ્ટિકોણથી જોવી યોગ્ય નથી. તેની સાથે કરવેરાની ચોકસાઈનો પણ મહત્ત્વનો પ્રશ્ન જોડાયેલો છે. ઉતાવળમાં રિટર્ન ભરવાથી ખોટી વિગતો રજૂ થવાની, ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટમાં વિસંગતતા ઊભી થવાની અને પાછળથી સુધારા કરવાની શક્યતા રહે છે. પૂરતો સમય મળવાથી વેપારીઓ યોગ્ય સમાધાન અને ચકાસણી કરીને રિટર્ન ભરી શકે છે.

વળી, જો તમામ કરદાતાઓને તહેવારો બાદ ગણતરીના દિવસોમાં જ રિટર્ન ભરવાનાં થાય તો GST પોર્ટલ પર પણ એકસાથે ભારણ વધી શકે છે. મુદતોને વ્યવસ્થિત રીતે લંબાવવાથી આ ભારણનું વિતરણ થઈ શકે છે અને છેલ્લી ઘડીએ થતી ટેકનિકલ મુશ્કેલીઓનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે.

૩૦ નવેમ્બરની મુદતનું વિશેષ મહત્ત્વ

નવેમ્બર મહિનામાં ૩૦ તારીખનું પણ વિશેષ મહત્ત્વ છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માટે GST કાયદાની કલમ ૧૬(૪) હેઠળ ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ મેળવવા તથા સંબંધિત સુધારા કરવા માટે આ તારીખ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તેથી ચાલુ મહિનાનાં રિટર્નની સાથે પાછલા નાણાકીય વર્ષની વિગતોનું સમાધાન કરવાનું કામ પણ કરદાતાઓ માટે જરૂરી બની શકે છે.

જોકે, કોઈ એક રિટર્નની મુદતમાં વધારો થવાથી કલમ ૧૬(૪) હેઠળની કાયદાકીય સમયમર્યાદા આપોઆપ લંબાતી નથી. આથી સરકાર દ્વારા કોઈ પણ રાહત આપવામાં આવે ત્યારે તેની કાયદાકીય જોગવાઈ અને વ્યાપ સ્પષ્ટ હોવો જરૂરી છે.

તહેવારોને ધ્યાનમાં રાખીને કાયમી નીતિની જરૂર

ભારત જેવા વિશાળ અને વિવિધતાસભર દેશમાં દરેક રાજ્યમાં તહેવારો અને રજાઓ અલગ-અલગ હોય છે. તેથી દર વર્ષે કોઈ વિશેષ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય ત્યારે જ મુદત વધારવાની રજૂઆત કરવી પડે તેનાં બદલે સરકાર એક વ્યવસ્થિત નીતિ ઘડી શકે છે. મોટા તહેવારો દરમિયાન મહત્ત્વની મુદતો ન આવે તે રીતે વાર્ષિક કેલેન્ડર તૈયાર કરવું અથવા જરૂરિયાત મુજબ મર્યાદિત મુદતવધારો આપવાની પારદર્શક વ્યવસ્થા ઊભી કરવી શક્ય છે.

અલબત્ત, વારંવાર મુદત વધારવાથી કરવેરાની શિસ્ત પર અસર ન થાય તેનું પણ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. તેથી મુદતવધારો અપવાદરૂપ સંજોગોમાં, અગાઉથી અને સ્પષ્ટ સમયમર્યાદા સાથે આપવામાં આવે તે વધુ વ્યવહારુ રહેશે.

કરવેરાની સમયમર્યાદા જાળવવી જેટલી જરૂરી છે, તેટલી જ જરૂરી કરદાતાઓને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ અનુસાર પૂરતો સમય આપવો પણ છે. દિવાળી જેવા મોટા તહેવારો દરમિયાન વેપારીઓની પ્રાથમિકતા વ્યવસાય, ગ્રાહકો અને સામાજિક જવાબદારીઓ હોય છે. આવા સમયે GST રિટર્નની મુદતમાં યોગ્ય વધારો કરવામાં આવે તો તે કરદાતાઓ માટે રાહતરૂપ બનવાની સાથે રિટર્નની ચોકસાઈ અને કરવેરાની વ્યવસ્થામાં પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે.

ગુજરાત ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીની રજૂઆત આ દિશામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ચર્ચા ઊભી કરે છે. સરકાર દ્વારા આ રજૂઆત પર સહાનુભૂતિપૂર્વક વિચાર કરવામાં આવે અને વ્યવહારુ નિર્ણય લેવામાં આવે તો વેપારજગતને તહેવારોની ઉજવણી સાથે પોતાની કાયદાકીય જવાબદારીઓ પણ યોગ્ય રીતે નિભાવવાની તક મળી શકે છે. આખરે, વેપારની સરળતા અને કરવેરાની શિસ્ત વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ જ સારા કરવેરા વહીવટની સાચી કસોટી છે.

(આ લેખ જાણીતા ગુજરાતી દૈનિક ફૂલછાબની વ્યાપારભૂમિ પૂર્તિમાં તા ૦૫.૧૦.૨૦૨૬ ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ છે.)