સર્વે દરમિયાન મળેલા વધારાના સ્ટોક માટે સીધી જપ્તી કરી શકાય નહીં:અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ

 GST હેઠળ યોગ્ય કલમથી જ કાર્યવાહી કરવી ફરજિયાત: અલાહાબાદ હાઇકોર્ટ

GST કાયદાની અમલવારી દરમિયાન અધિકારીઓ દ્વારા લેવાતી કડક કાર્યવાહી અંગે કરદાતાઓમાં લાંબા સમયથી અસમંજસ અને ભયની સ્થિતિ જોવા મળે છે. ખાસ કરીને સર્વે દરમિયાન “વધારાનો સ્ટોક” મળ્યો હોવાનું કહીને સીધી જ જપ્તી (confiscation) અને દંડની કાર્યવાહી કરવામાં આવતી હતી. આ સંદર્ભમાં High Court of Judicature at Allahabad દ્વારા આપવામાં આવેલો તાજેતરનો ચુકાદો કરદાતાઓ માટે મોટી રાહત લઈને આવ્યો છે.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

આ કેસમાં M/s Raghuvansh Agro Farms Ltd. ના વ્યાવસાયિક સ્થળે જાન્યુઆરી 2019માં GST વિભાગ દ્વારા સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. સર્વે દરમિયાન—

• કોઈ વાસ્તવિક તોલમાપ (actual weighment) કર્યા વિના,
• “વધારાનો સ્ટોક” હોવાનું અનુમાન લગાવવામાં આવ્યું,

અને તેના આધારે વિભાગે CGST એક્ટની કલમ 130 (જપ્તી) સાથે કલમ 122 (દંડ) હેઠળ કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી.

કંપનીનો મુખ્ય વાંધો એ હતો કે:

• જો સ્ટોક ખાતામાં નોંધાયેલો ન હોય, તો કાયદો સ્પષ્ટ રીતે કલમ 73 અથવા 74 હેઠળ કાર્યવાહી કરવાની જોગવાઈ કરે છે,
• કલમ 130 જેવી કડક જોગવાઈઓનો સીધો ઉપયોગ કાયદેસર નથી.

કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્ન

શું સર્વે દરમિયાન મળેલા વધારાના સ્ટોકના કેસમાં સીધી જપ્તી (Section 130) કરી શકાય કે પછી નિયમિત કર નિર્ધારણની પ્રક્રિયા (Section 73/74) અપનાવવી ફરજિયાત છે?

હાઇકોર્ટની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા

અલાહાબાદ હાઇકોર્ટે GST કાયદાની રચનાને “Complete Code” તરીકે ઓળખાવી અને નીચે મુજબ સ્પષ્ટ કર્યું:

🔹 કલમ 35(6)નું મહત્વ

CGST એક્ટની કલમ 35(6) કહે છે કે:

• જો નોંધાયેલ વ્યક્તિ માલનો યોગ્ય હિસાબ ન રાખે,
• તો અધિકારીને ટેક્સ નિર્ધારણ માટે કલમ 73 અથવા 74 લાગુ કરવી પડશે.

🔹 કલમ 130નો અયોગ્ય ઉપયોગ

કોર્ટએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે:

• જ્યારે કાયદામાં ચોક્કસ પરિસ્થિતિ માટે સ્પષ્ટ પ્રક્રિયા આપવામાં આવી હોય,
• ત્યારે અધિકારીઓ વધુ કડક કલમ (130 – Confiscation) નો સહારો લઈ શકતા નથી.

અથવા કહીએ તો,

“Excess stock ≠ automatic confiscation”

અગાઉના ચુકાદાઓનો આધાર

આ મુદ્દો નવો નથી, એમ કોર્ટએ નોંધ્યું. અગાઉ પણ—

• Vijay Trading Company કેસમાં,
• PP Polyplast Pvt. Ltd. કેસમાં,

આ જ હાઇકોર્ટે અને બાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટએ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે:

વધારાના સ્ટોકના કેસમાં કલમ 130 લાગુ પડી શકતી નથી.

હાલના કેસમાં પણ રાજ્ય સરકારના વકીલ આ કાનૂની સ્થિતિનો ઇનકાર કરી શક્યા નહીં.

અંતિમ નિર્ણય

હાઇકોર્ટે—

• GST વિભાગ દ્વારા પસાર કરાયેલા બંને આદેશોને રદ (quash) કર્યા,
• કંપની દ્વારા જમા કરાયેલ રકમ એક મહિનામાં પરત કરવાની સૂચના આપી,
• અને રિટ પિટિશન મંજૂર કરી.

વેપારીઓ અને ઉદ્યોગ માટે શું સંદેશ?

નાણાકીય દ્રષ્ટિએ આ ચુકાદો બહુ મહત્વપૂર્ણ છે:

• GST અધિકારીઓની અતિશય કડક કાર્યવાહી પર અંકુશ લાવે છે,
• સર્વે અને તપાસ દરમિયાન કાયદાની મર્યાદામાં રહીને કાર્યવાહી કરવાની ફરજ પર ભાર મૂકે છે,
• નાના અને મધ્યમ વેપારીઓ માટે વિશ્વાસ અને રાહત બંને પૂરું પાડે છે.

GST કાયદાનો હેતુ કર વસૂલાત છે, દહેશત ફેલાવવાનો નહીં. અલાહાબાદ હાઇકોર્ટનો આ ચુકાદો એ સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે કાયદાની પ્રક્રિયા છોડીને દંડાત્મક શોર્ટકટ અપનાવવાની મંજૂરી નથી. આવનારા સમયમાં GST સર્વે અને જપ્તીની કાર્યવાહી સામે આ ચુકાદો કરદાતાઓ માટે મજબૂત ન્યાયિક ઢાલ બની રહેશે. જી.એસ.ટી. તપાસ દરમ્યાન સામાન્ય રીતે સ્ટોક જપ્તી કરવા અંગે ડરાવવામાં આવતા હોય તેવા કિસ્સામાં આ કેસ ઉપયોગી સાબિત થઇ શકે છે.